Ksylen (dawniej ksylol) to rozpuszczalnik aromatyczny: bezbarwna, łatwopalna ciecz o charakterystycznym zapachu, mieszanina trzech izomerów dimetylobenzenu. Rozpuszcza farby, lakiery, żywice, kleje, smary i masy bitumiczne, dlatego używa się go w lakierniach, warsztatach, przy produkcji farb i w laboratoriach. Poniżej wyjaśniamy, co to jest ksylen, co rozpuszcza, do czego służy, czym różni się od toluenu i jak bezpiecznie z nim pracować.
Co to jest ksylen
Ksylen to węglowodór aromatyczny o wzorze C8H10: pierścień benzenowy z dwiema grupami metylowymi. W zależności od ich położenia wyróżnia się trzy izomery: orto-ksylen (o-ksylen), meta-ksylen (m-ksylen) i para-ksylen (p-ksylen). Ksylen techniczny, sprzedawany jako rozpuszczalnik, to ich mieszanina, często z niewielką domieszką etylobenzenu. Czyste izomery są surowcami chemicznymi: z p-ksylenu produkuje się kwas tereftalowy do butelek PET i włókien poliestrowych, z o-ksylenu bezwodnik ftalowy do plastyfikatorów i żywic.
Właściwości ksylenu
| Parametr | Wartość (ksylen techniczny, mieszanina izomerów) |
|---|---|
| Wzór | C8H10, C6H4(CH3)2 |
| Numer CAS | 1330-20-7 |
| Gęstość (20°C) | ok. 0,86-0,87 g/cm³ (5 l waży ok. 4,3 kg) |
| Temperatura wrzenia | ok. 137-144°C |
| Temperatura zapłonu | ok. 25-27°C (ciecz łatwopalna) |
| Rozpuszczalność w wodzie | praktycznie nierozpuszczalny; miesza się z alkoholami, eterami, acetonem, benzyną |
| Odparowanie | wolniejsze niż toluen i aceton, szybsze niż benzyna lakowa |
| Transport | UN 1307, klasa ADR 3 |
Co rozpuszcza ksylen
- farby i lakiery alkidowe, akrylowe, chlorokauczukowe, epoksydowe (przed utwardzeniem),
- żywice syntetyczne i naturalne, kalafonię, woski i parafinę,
- kleje kauczukowe i kontaktowe, masy uszczelniające,
- smary, oleje, tłuszcze i konserwację fabryczną,
- asfalt, smołę, lepik i masy bitumiczne,
- gumę (powoduje jej pęcznienie) i wiele tworzyw: polistyren, kauczuk, część tworzyw miękkich.
Nie rozpuszcza wody, soli, rdzy ani utwardzonych żywic poliestrowych i epoksydowych. Atakuje za to wiele plastików, gumowe uszczelki i powłoki lakiernicze, więc na nowym podłożu trzeba zrobić próbę w niewidocznym miejscu.
Do czego służy ksylen: zastosowanie
- Lakiernictwo: rozcieńczanie farb, lakierów i podkładów do właściwej lepkości; wolniejsze odparowanie niż toluen poprawia rozlewność i ogranicza "skórkę pomarańczy".
- Czyszczenie narzędzi: pistoletów natryskowych, pędzli, wałków i instalacji lakierniczych, także z zaschniętej farby.
- Warsztat mechaniczny: odtłuszczanie części, usuwanie smarów, osadów, resztek klejów i mas uszczelniających. Jak dobrać rozpuszczalnik do odtłuszczania, opisujemy we wpisie Jak odtłuścić metal przed malowaniem lub spawaniem.
- Budownictwo i dekarstwo: rozcieńczanie i zmywanie mas bitumicznych, lepiku, asfaltu.
- Produkcja: rozpuszczalnik w farbach, lakierach, klejach, tuszach drukarskich, środkach ochrony roślin i gumie.
- Laboratoria i histologia: odparafinowanie i prześwietlanie preparatów, czyszczenie optyki z olejku immersyjnego.
Ksylen czy toluen?
| Cecha | Ksylen | Toluen |
|---|---|---|
| Temperatura wrzenia | ok. 140°C | 111°C |
| Odparowanie | wolniejsze | szybsze |
| Siła rozpuszczania | bardzo duża | bardzo duża, nieco mocniejsza na żywice |
| Kiedy lepszy | rozcieńczanie farb (lepsza rozlewność), dłuższa praca na powierzchni, wyższe temperatury | szybkie zmywanie, kleje, gdy element ma szybko wyschnąć |
Oba rozpuszczalniki często się zastępują. Jeśli ksylenu brakuje, najbliższy jest toluen; do olejów i smarów wystarczy łagodniejsza benzyna ekstrakcyjna, a do żywic i lakierów octan butylu.
Czy ksylen jest szkodliwy
Tak, przy wdychaniu oparów i kontakcie ze skórą. Ksylen jest łatwopalny, działa szkodliwie przy wdychaniu i w kontakcie ze skórą, drażni skórę i oczy, a większe stężenia oparów wywołują bóle i zawroty głowy, senność i nudności. Ponieważ usuwa naturalny tłuszcz ze skóry, częsty kontakt prowadzi do jej wysuszenia i pękania. W Polsce najwyższe dopuszczalne stężenie ksylenu na stanowisku pracy (NDS) wynosi 100 mg/m³.
- Pracuj przy dobrej wentylacji; opary są cięższe od powietrza i zbierają się nisko. Przy dłuższej pracy maska z filtrem par organicznych (typ A).
- Rękawice z Vitonu (FKM) lub PVA; nitrylowe chronią tylko przed krótkim zachlapaniem.
- Okulary ochronne, odzież robocza, żadnego ognia ani iskrzenia w pobliżu.
- Przechowuj w szczelnych, oryginalnych kanistrach, w chłodnym i przewiewnym miejscu, z dala od utleniaczy.
- Nie myj ksylenem rąk; zabrudzoną skórę umyj wodą z mydłem i natłuść.
Najczęstsze pytania
Co to jest ksylol?
To dawna nazwa ksylenu. Chemicznie to ten sam rozpuszczalnik.
Czym różnią się o-ksylen, m-ksylen i p-ksylen?
Położeniem dwóch grup metylowych na pierścieniu. Jako rozpuszczalnik działają podobnie, dlatego w handlu sprzedaje się ich mieszaninę. Czyste izomery służą jako surowce do produkcji tworzyw.
Czy ksylen rozpuszcza styropian?
Tak, bardzo szybko. Nie używaj go do klejenia ani czyszczenia elementów ze styropianu i polistyrenu.
Czy ksylen rozpuszcza epoksyd?
Świeży, nieutwardzony tak, dlatego nadaje się do czyszczenia narzędzi po pracy z żywicą. Utwardzonego epoksydu nie rozpuści, najwyżej zmiękczy powierzchnię.
Czym zastąpić rozpuszczalnik ksylenowy?
Najbliższym zamiennikiem jest toluen. Do farb i lakierów sprawdza się też octan butylu, a do odtłuszczania benzyna ekstrakcyjna.
Gdzie kupić ksylen
W Archem ksylen techniczny (mieszanina izomerów) w kanistrze 5 l wysyłamy kurierem na terenie całej Polski. Dla lakierni, zakładów produkcyjnych i budownictwa przygotowujemy większe opakowania na zapytanie; pozostałe rozpuszczalniki aromatyczne znajdziesz w kategorii rozpuszczalniki ksylenowe.
